Бер гасырлык гомер: сугышта чыныккан, эштә сынмаган көчле рух

Бер гасыр — гаять зур, бай тормыш юлы. Анда сугыш та, ачлык та, авыр хезмәт тә, уку да, мәхәббәт тә, күчеп йөрүләр дә, балалар, оныклар һәм оныкчыклар да урын алган.

Бүген Фәридә Әриф кызы Ромодан авылында кызы белән бергә яши. Яше олы булу сәбәпле, аңа озак сөйләшү кыен. Кайчак хәтере аны ерак үткәннәргә алып китә, кайчак сүзләр дә табылмый кебек. Әмма кайбер хатирәләрне ул гаҗәеп ачык итеп саклый. Бигрәк тә — сугыш елларын. Яшүсмерләрнең бер көндә зур кешеләргә әверелгән вакытын.

Фәридә Әриф кызы 1926 елның 26 сентябрендә Мордо-виядәге Зур Полянка авылында туган. Ул вакытта бу Пензa губернасы була, соңрак Мордовия составына керә. Су һәм урманнар белән әйләндереп алынган зур авыл  әлбәттә гадәти крестьян тормышы белән яшәгән. Гаиләләр күп балалы булган, балалар кечкенәдән үк хезмәткә өйрәнгән. Ул вакытта 1926 елгы буынга нинди сынаулар туры киләсен беркем дә күз алдына китермәгән.

Бөек Ватан сугышы башланганда, Фәридәгә якынча унбиш яшь була. Озак та үтми ир-атлар фронтка китә башлый. Авылда хатын-кызлар, картлар һәм үсмерләр генә кала. Колхоз эшенең бар авырлыгы алар җилкәсенә төшә.

— Мин ир-ат кебек идем, — ди бүген Фәридә Әриф кызы. — Ир-атлар эшләргә тиеш булган эшләрне башкардым.

Аның өчен бу батырлык түгел, ә ул чорның гадәти тормышы. Мәктәптән соң үсмерләр ял итәргә чапмый, ә басуга чыга. Кичкә кадәр эшлиләр: иген уралар, көлтә бәйлиләр, уңыш ташыйлар, иң авыр эшләрдә булышалар.

Фәридә Әриф кызы-ның кызы сөйләвенчә, ул вакытта укучылар өлкәннәр белән бер дәрәҗәдә хезмәт иткән:

— Җәй буе алар өлкән ирләр кебек эшлә-гәннәр. Игенне кырда калдырырга ярамый бит. Бөтен кеше дә аңлап эшләде: фронтка икмәк кирәк.

Хезмәт хәтта өлкән ир-атлар өчен дә бик авыр булган, ә үсмерләр көчтән таеп эшләгән. Фәридә Әриф кызы бервакыт басуда эшләгәннән соң хәлсезләнеп китүен искә ала:

— Үләм, дип уйладым… Әнием: «Юк, үлмисең. Бу авыр эштән генә», — диде.

Сугыш еллары балаларны тиз арада балачактан мәхрүм иткән. Әмма, Фәридә Әриф кызы искә алганча, беркем дә мәктәпне дә ташламаган. Ару, ачлык һәм даими эшкә карамастан, балалар укуларын дәвам иткән.

— Бөтен кеше шуны аңлады: белемсез алга барып булмый, — ди кызы. — Башта мәктәпкә баралар, аннары эшкә. Барысы да шулай яшәде.

Көн буе басуда эшләгәннән соң да балалар дәрес әзерләгән, мәктәпкә йөргән. Уку сугыштан соңгы тормышны үзгәртүнең бердәнбер юлы итеп кабул ителгән.

Фәридә Әриф кы-зының иң авыр хатирәләренең берсе 1926 елгы егетләр белән бәйле. Бу буын тулысынча диярлек фронтка киткән.

— Барысын да җыеп бер поездга утырттылар, — дип искә ала ул. — Бик яшьләр иде… әле генә үсеп җиткәннәр.

Ләкин күпләр фронтка барып та җитмәгән. Поездны бомбага тотканнар. Кичәге авыл малайлары кулларына корал да алып өлгермәгән.

— Берсе дә калмады… — дип тыныч кына әйтә Фәридә Әриф кызы.

Бу фаҗига барлык авылларда булган. Кечкенә авыллар өчен мондый югалтулар бик зур кайгы була. Бөтен бер яшь ир-егетләр буыны юкка чыга. Әниләре «кара кәгазьләр» ала, кайберләре исә бө-тенләй хәбәр дә көтеп ала алмый.

Сугыш вакытында авыл тормышы катгый тәртипкә буйсынган. Кешеләр хәбәрдән хәбәргә кадәр яшәгән. Радионы бөтен авыл белән тыңлаганнар.

— Иртән кабызалар да барысы да тыңлый, — дип искә ала Фәридә Әриф кызы.

Фронттан килгән һәр яңалык уртак була. Кешеләр җиңүләргә сөенә, югалтулар өчен кайгыра, сугышның тәмамлануын көтә. Һәм барыбер ялсыз, зарланмыйча эшләвен дәвам итә.

Җиңү килгәндә шатлык арыганлык һәм кайгы белән кушыла. Күпме кешенең инде кире кайтмаячагын аңлау җиңел булмый. Әмма сугыштан соң да тормыш җиңеләйми. Илне яңадан күтәрергә кирәк була.

Фәридә Әриф кызы укуын дәвам итә. Мәктәптән соң ул Саранск шәһәренә китеп укырга керә. Авыл кызы өчен ул чорда бу зур адым була.

— Мин Саранскига киттем, — дип искә ала ул. — Укырга.

Ил сугыштан соң гына тернәкләнә башлый. Акча да, кием дә, ризык та җитми. Әмма сугыш балалары буыны гаҗәеп тырышлыгы белән аерылып тора. Алар барысына да үз хезмәтләре белән ирешергә өйрәнгән.

Соңрак язмыш Фәридә Әриф кызын туган якларыннан еракка алып китә. Аның тормышында гаилә, балалар, өй мәшәкатьләре барлыкка килә. Якыннары аны һәр-вакыт бик тырыш кеше буларак искә ала. Ул тегәргә, бәйләргә, юктан да уңайлык тудырырга оста булган.

Кызы әйтүенчә, әнисе тегү машинасы артында тәүлекләр буе тегеп утыра алган. Күлмәкләр, балалар киемнәре, өй өчен кирәк-яраклар теккән, бөтен гаиләгә бәйләгән.

— Аның куллары алтын иде, — ди ул. — Һәм барысын да бик пөхтә эшләде.

Хәзер дә балалар һәм оныклар аның куллары белән эшләнгән әйберләрне кадерләп саклый.

Бүген Фәридә Әриф кызы зур гаиләсе янында: балалары, оныклары, оныкчыклары. Алар аңа ярдәм итә, кайгырта, тормыш юлы турында хатирәләрен язып бара.

Кайчак ул бик аз гына сөйли. Әмма шул кыска җөмләләр артында — бөтен бер буын тарихы.

Балачак урынына авыр хезмәт һәм якыннар өчен борчылу алган буын. Басуларда эшләгән, лампа яктысында укыган, дусларын фронтка озаткан буын. Сынмаган, түзгән буын.

Нәкъ менә шундый кешеләр сугыштан соң илне торгызган, гаиләләр корган, бала-лар үстергән һәм тыныч тормышның кадерен белергә өйрәткән.

Сентябрьдә Фәридә Әриф кызы үзенең йөз еллык юбилеен каршы алачак. Аңа карап, аеруча ачык аңлыйсың: сугыш тарихы — ул фронт һәм сугышлар гына түгел. Ул — гади авыл кызларының язмышлары да, бик иртә олыгайырга мәҗбүр булган кызлар язмышы да.